معاونت در جنایت از طریق ترک فعل در پرتو مسئولیت کیفری ناشی از خودداری از مداخله

آیا می دانستید سکوت یا بی تفاوتی در برابر یک جرم می تواند مجازات کیفری داشته باشد؟ مصاحبه با خانم دکتر نگین اشکان، نگاهی نو به مسئولیت کسانی دارد که با “بی تفاوتی”، در وقوع جنایت سهیم می شوند.

مصاحبه با خانم دکتر نگین اشکان؛ محقق و پژوهشگر حقوقی                               زمان تقریبی مطالعه این مقاله؛ 15 دقیقه

🔹 بیان مسئله:

در بسیاری از درگیری ها و جنایت ها، چند نفر به شکل گروهی در صحنه حضور دارند و به نحوی در واقعه مشارکت می کنند. گاهی ضربه منتهی به قتل را یکی می زند، اما بقیه هم درگیرند. در این شرایط، آیا فقط همان شخص مسئول است یا دیگران هم شریک در جنایت محسوب می شوند؟ قانون مجازات اسلامی در بخش شرکت در جنایت، شرایطی را مشخص کرده که ممکن است بسیاری از شهروندان عادی با آن آشنا نباشند. در این گفت وگو با خانم دکتر نگین اشکان، پژوهشگر حقوق، به زبان ساده به بررسی این موضوع می پردازیم.

خانم اشکان، لطفاً به زبان ساده برای مخاطبان ما توضیح دهید که شرکت در جنایت یعنی چه؟

ضمن تشکر از نشریه «از نگاه وکیلان» بابت افزایش دانش حقوقی هموطنان، باید اینطور توضیح دهم که شرکت در جنایت یعنی «زمانی که چند نفر با هم وارد عملیات اجرایی جرم می شوند، به طوری که نتیجه نهایی (مثلاً قتل) حاصل عمل همه آنها باشد». به عنوان مثال، اگر دو نفر با هم به کسی حمله کنند و هر کدام ضربه ای وارد کنند که در نهایت باعث مرگ فرد شود، هر دو نفر شریک در جنایت هستند، حتی اگر یکی از ضربه ها کشنده تر باشد. مهم نیست که کدام ضربه کشنده تر بوده؛ قانون نگاه می کند که آیا مرگ، نتیجه مجموع اعمال همه آن افراد بوده یا نه.

آیا فقط کسانی که هم زمان با هم مرتکب جرم شده اند، شریک در جنایت محسوب می شوند؟ یا زمان وقوع عمل اهمیتی ندارد؟

نه لزوماً. طبق ماده ۲۱۴ قانون مجازات اسلامی، لزومی ندارد همه شرکا هم زمان دست به عمل بزنند. مثلاً اگر شخص اول امروز ضربه ای بزند، نفر دوم فردا، و سومین نفر چند روز بعد، ولی نهایتاً این مجموعه ضربات به مرگ یک فرد منجر شود، هر سه نفر شریک در جنایت محسوب می شوند. بنابراین زمان وقوع عمل اهمیت ندارد، بلکه مهم این است که نتیجه نهایی قابل انتساب به همه افراد باشد.

فرض کنیم در یک درگیری، چند نفر ضربه هایی به فردی وارد کرده اند ولی فقط یکی از ضربه ها کشنده بوده. در این حالت آیا همه شریک در جنایت اند؟

این مورد بستگی به بررسی پزشکی قانونی و نظر کارشناسی دارد. اگر معلوم شود که همه ضربه ها در مرگ مؤثر بوده اند، حتی اگر به نسبت های مختلف، همه شریک اند. ولی اگر فقط یکی از ضربه ها علت مرگ بوده و ضربات دیگر تأثیر نداشته اند (مثلاً فقط کبودی ایجاد کرده اند)، فقط کسی که ضربه کشنده را زده قاتل است و بقیه شریک محسوب نمی شوند. در واقع، رابطه علت و معلولی بین عمل شخص و مرگ فرد باید ثابت شود.

آیا لازم است که شریک ها از قصد مجرمانه همدیگر آگاه باشند؟ یا حتی بدون اطلاع هم می شود شریک در جنایت شد؟

در قانون مجازات اسلامی، علم و اطلاع از قصد یکدیگر شرط نیست. یعنی حتی اگر دو نفر بدون اطلاع از نیت هم، به یک فرد آسیب بزنند و این آسیب ها در مرگ وی نقش داشته باشند، هر دو نفر شریک در جنایت اند. نیت مشترک پیشاپیش لازم نیست، بلکه نتیجه مشترک نهایی مهم است. این موضوع باعث شده در بسیاری از پرونده ها، افراد به جرم شرکت در جنایت محکوم شوند در حالی که نمی دانستند طرف دیگر چه قصدی دارد.

تفاوت اصلی بین “شرکت در جنایت” و “معاونت در جنایت” چیست؟ چون ممکن است برای مردم گیج کننده باشد.

تفاوت اصلی در نقش ایفا شده در وقوع جنایت است.در شرکت در جنایت، فرد در عملیات اجرایی جرم مستقیماً دخالت دارد. یعنی خودش ضربه ای زده یا عمل فیزیکی انجام داده که در مرگ نقش داشته.
در حالی که در معاونت در جنایت، فرد در صحنه حضور ندارد یا مستقیماً کاری نکرده، ولی زمینه سازی یا تسهیل گری کرده (مثلاً اسلحه تهیه کرده یا نقشه داده).
خلاصه بگوییم:

• شریک در عملیات اجرایی دخیل است.
• معاون پشت صحنه کمک کرده.

اگر مجنی علیه (فرد قربانی) خودش هم در بروز حادثه نقش داشته باشد، آیا باز هم دیگران شریک در جنایت محسوب می شوند؟

سوال خوبی ست. اگر مجنی علیه خودش اقدامی کرده که به مرگ خودش منجر شده باشد، مثلاً دارویی اشتباهی مصرف کرده یا زخمش را به درستی درمان نکرده، در این صورت ممکن است رابطه علیت بین ضربات واردشده و مرگ دچار خدشه شود. در چنین پرونده هایی، ممکن است برخی از شرکا تبرئه شوند یا مجازات ها تخفیف پیدا کند. اما اگر اقدامات قربانی فقط زمینه ساز بوده و عامل اصلی مرگ همان ضربات شرکاست، باز هم شرکت در جنایت محقق می شود.

مجازات شریک در جنایت چگونه تعیین می شود؟ آیا همه مجازات یکسان دارند؟

بله، وقتی عنوان شرکت در جنایت احراز شود، همه افراد شریک به مجازات فاعل اصلی محکوم می شوند. یعنی اگر قتل عمد باشد، هر شریک می تواند قصاص شود. قانون حتی در ماده ۳۷۴ تصریح کرده که ولی دم می تواند یکی یا چند نفر از شرکا را قصاص کند، مشروط بر اینکه سهم دیه باقی مانده شرکا پرداخت شود. در قتل های غیرعمد هم شرکا به پرداخت دیه یا حبس به نسبت مسئولیت خود محکوم می شوند.

چه هشدار یا توصیه ای برای شهروندان دارید که ناخواسته شریک در جنایت نشوند؟

در بسیاری از درگیری ها، افراد از روی عصبانیت یا دفاع از دوست و آشنا وارد نزاع می شوند، بدون آنکه قصد قتل یا جنایت داشته باشند. اما اگر در نتیجه این درگیری کسی کشته شود و شما در آن مشارکت داشته باشید، ممکن است شریک در جنایت محسوب شوید، حتی اگر ضربه ای نزدید. پس توصیه می کنم در درگیری ها وارد نشوید، آرامش خود را حفظ کنید، و هرگز نگذارید هیجان لحظه، آینده تان را نابود کند. قانون با کسی شوخی ندارد.

جمع بندی نهایی:

مفهوم شرکت در جنایت یکی از پیچیده ترین اما مهم ترین مفاهیم حقوق کیفری است. بسیاری از افراد به دلیل ناآگاهی، درگیر پرونده های سنگین می شوند، در حالی که تصور می کردند فقط در حال حمایت از دوست یا آشنای خود بوده اند. درک تفاوت میان نقش های مستقیم و غیرمستقیم در وقوع جرم، و اهمیت نتیجه حاصله از عمل جمعی، می تواند مانع از گرفتار شدن در دام قانون شود. در هر موقعیت پرخطر، بهترین واکنش دوری از خشونت و مراجعه به مشاور حقوقی است.

ممنون از خانم دکتر نگین اشکان جهت شرکت در این مصاحبه