تحلیل رابطه میان نهاد اهدای جنین و احکام نسب
آیا اهدای جنین در قالب قرارداد صورت می گیرد؟ آیا با عقد قرارداد نسب واقعی کودک به دریافت کننده منتقل می شود؟ اساسا چه کسی واقعاً پدر و مادر کودک است؟ ژن یا قانون؟ در این مصاحبه با اقای روح الله شهادتی، مرزهای نسب در عصر پزشکی نوین را بازتعریف میکنیم.
مصاحبه با آقای روح الله شهادتی درباره اهدای جنین و احکام نسب در ایران
زمان تقریبی مطالعه این مقاله؛ 15 دقیقه
مقدمه
در ظاهر، اهدای جنین فرایندی پزشکی است که در آن یک نطفه آماده در رحم زنی نابارور کاشته میشود. اما در پشتصحنه این انتقال، روابط حقوقی پیچیدهای میان مراکز درمان ناباروری، اهداکنندگان و زوجین گیرنده شکل میگیرد. آیا این روابط با قراردادهای رسمی تنظیم میشود؟ نوع این قراردادها چیست؟ آیا فرزند حاصل، از نظر حقوقی قابل ادعا توسط اهداکننده است؟ قانون در این زمینه تا چه حد شفاف عمل کرده؟
در این گفتوگو با «آقای روح الله شهادتی، وکیل دادگستری و مشاور ارشد حقوق سلامت»، به بررسی دقیق ماهیت حقوقی قراردادهای اهدای جنین و تعهدات ناشی از آن پرداختهایم.
سؤال 1: آقای شهادتی، ضمن تشکر از شما بابت حضور در این مصاحبه؛ لطفاً توضیح دهید که آیا فرآیند اهدای جنین در ایران مستلزم تنظیم قرارداد رسمی است یا بهصورت توافقی پیش میرود؟
🔹ابتدا لازم می دانم از سامانه «از نگاه وکیلان» بابت تلاش برای افزایش دانش حقوقی هموطنان ، تشکر کنم. در مورد پاسخ به سوال شما هم باید عرض کنم طبق آییننامه اجرایی قانون نحوه اهدای جنین، گرچه صراحت قانونی درباره «الزام تنظیم قرارداد رسمی» نیامده، اما در عمل، فرآیند اهدای جنین بدون نوعی قرارداد یا رضایتنامه کتبی ممکن نیست. مراکز درمان ناباروری موظفاند قبل از انتقال جنین، رضایتنامههای صریحی از اهداکنندگان و گیرندگان دریافت کنند. این اسناد اگرچه ممکن است بهصورت توافقنامههای پزشکی یا اخلاقی تنظیم شوند، اما ماهیت حقوقی دارند و در صورت بروز اختلاف، در محاکم قابل استنادند.
سؤال 2: این قراردادها در چه قالب حقوقی قابل تحلیل هستند؟ آیا نوع خاصی از قرارداد مدنظر است؟
🔹 قراردادهای مرتبط با اهدای جنین، یکنوع «قرارداد ترکیبی» محسوب میشوند که میتوان آن را تلفیقی از عقود معوض، رضایی و حتی ارفاقی دانست. گاهی ویژگیهای قرارداد اجاره، گاهی ویژگیهای عاریه و حتی در مواردی، شباهتهایی به عقد وکالت یا صلح دارند. ولی در حقوق ایران، اغلب تحلیلگران تمایل دارند آن را تحت عنوان قرارداد خصوصی غیرمعین مطابق ماده ۱۰ قانون مدنی تحلیل کنند؛ یعنی قراردادی که برخلاف نص خاص قانون نیست و بر پایه توافق طرفین تنظیم شده است.
سؤال 3: آیا طرفین اهدا یعنی زن و مردی که جنین از آنها گرفته شده، پس از اهدای آن، همچنان حقی نسبت به کودک دارند؟
🔹 پاسخ قطعی این است: خیر، در چارچوب قرارداد و رضایتنامههای موجود، اهداکنندگان تمام حقوق خود را نسبت به جنین و فرزند متولدشده سلب میکنند. در مراکز درمانی، پیش از هر اقدامی، فرمهایی به امضای اهداکنندگان میرسد که در آن تصریح شده آنها هیچگونه حق ادعا، حق دیدار، حق حضانت یا حتی اطلاع از سرنوشت کودک را ندارند. البته این مسئله باید بهدقت در قرارداد قید شود؛ در غیر این صورت، احتمال منازعه در آینده وجود دارد.
سؤال 4: رابطه زوجین گیرنده با مرکز درمانی از چه نوع حقوقی است؟ آیا آنها هم باید قرارداد امضا کنند؟
🔹 بله، زوجین گیرنده نیز باید قراردادی یا دستکم تعهدنامهای مبنی بر پذیرش مسئولیت کامل نسبت به کودک امضا کنند. این قرارداد، در واقع، وظایف آنها را در قبال فرزند آینده روشن میسازد: از تأمین نفقه و حضانت گرفته تا پذیرش مسئولیت قانونی و حتی اخلاقی. همچنین، این زوجین تعهد میدهند که اهداکنندگان را هرگز مورد پیگرد یا مطالبه قرار ندهند.
سؤال 5: آیا این قراردادها در دادگاه قابل استناد هستند؟ در صورت اختلاف، چقدر قدرت اجرایی دارند؟
🔹 بله، در شرایطی که قرارداد بهدرستی تنظیم شده باشد، میتوان آن را در محاکم دادگستری ارائه کرد و به استناد آن دفاع یا شکایت نمود. برای مثال، اگر اهداکنندهای بعدها بخواهد کودک را پس بگیرد یا ادعای نسب کند، قرارداد و رضایتنامه امضاشده، سند اصلی مقابله با این ادعا خواهد بود. همینطور، اگر زوج گیرنده از پذیرش مسئولیت خود سر باز زند، میتوان تعهدنامه را در دادگاه به عنوان دلیل الزامآور ارائه کرد.
سؤال 6: آیا ضمانت اجرایی این قراردادها مانند سایر قراردادهای مدنی است؟ یا تفاوتهایی وجود دارد؟
🔹 در اصل، این قراردادها نیز تابع قواعد عمومی قراردادها هستند. اما با توجه به اهمیت اخلاقی و اجتماعی موضوع، محاکم معمولاً نگاه سختگیرانهتری نسبت به مفاد قرارداد دارند. یعنی اگر بندهای مبهم، کلی یا فریبندهای در متن باشد، احتمال بیاعتباری آن بالاست. به همین دلیل توصیه میشود از وکیل متخصص برای تنظیم این قراردادها استفاده شود تا بعدها امکان فسخ، انکار یا تفسیر نادرست پیش نیاید.
سؤال 7: در حال حاضر، آیا قانون درباره چارچوب این قراردادها صراحت دارد؟ یا ما با یک خلأ قانونی مواجه هستیم؟
🔹 متأسفانه باید گفت هنوز قانونگذار درباره جزئیات قراردادهای انتقال جنین سکوت کرده است. تنها موارد محدودی در آییننامه ذکر شده که آن هم بیشتر جنبه اجرایی دارد تا قراردادی. بنابراین، ما در حال حاضر با خلأ جدی در این زمینه مواجهیم و این مسئله باعث شده، رویههای مراکز درمانی تا حدی متفاوت باشد. برخی بسیار دقیق عمل میکنند و برخی بهصورت فرمی ساده و مبهم اکتفا میکنند، که میتواند مشکلساز شود.
سؤال 8: بهعنوان سخن پایانی، چه توصیهای برای خانوادههایی دارید که وارد فرآیند دریافت جنین میشوند؟
🔹 توصیه من این است که این فرآیند را صرفاً یک اقدام درمانی ندانند، بلکه آن را یک قرارداد انسانی، اخلاقی و حقوقی بسیار حساس بدانند. حتماً پیش از امضای هرگونه سند، با وکیل مشورت کنند و از حقوق و تعهدات خود آگاه باشند. این کودک تنها یک نوزاد نیست، بلکه فردی با حقوق کامل انسانی است که در آینده، ممکن است سؤالات زیادی داشته باشد. اگر امروز دقیق و عادلانه عمل کنیم، از بحرانهای آینده جلوگیری خواهیم کرد.
نتیجهگیری:
قراردادهای مربوط به اهدای جنین، بیش از آنکه یک سند ساده باشند، سند تعهد اخلاقی و قانونی میان انسانهاست. شفاف بودن، استفاده از زبان حقوقی روشن و رعایت منافع همه طرفها—مخصوصاً کودک آینده—میتواند اهدای جنین را به یک مسیر امن، انسانی و مورد اعتماد تبدیل کند.
