آیا زن می تواند بدون اجازه شوهر از کشور خارج شود؟

دعوت نامه بین المللی در دست، اما شوهر اجازه خروج نمی دهد! آیا زن باید رؤیاهای علمی یا شغلی اش را به قانون گذرنامه بسپارد؟ در این مصاحبه با دکتر ناصر مدنی، با ابعاد پنهان ماده ۱۸ قانون گذرنامه، ظرفیت شروط ضمن عقد و راه های اخذ مجوز قضایی برای سفر زنان آشنا می شویم. پرسش این جاست: حق سفر زن یک امتیاز است یا بخشی از کرامت انسانی او؟

مصاحبه با آقای دکتر ناصر مدنی وکیل پایه یک دادگستری

زمان تقریبی مطالعه این مقاله؛ 15 دقیقه

موضوع: آیا زن می تواند بدون اجازه شوهر از کشور خارج شود؟

وکیل مهمان: جناب آقای دکتر ناصر مدنی، استاد دانشگاه و وکیل دادگستری با تخصص در حقوق بین الملل خصوصی و خانواده

بیان مسئله:

طبق ماده 18 قانون گذرنامه، زنان متأهل برای دریافت گذرنامه و خروج از کشور نیاز به اجازه کتبی همسر دارند. این قانون در بسیاری از موارد باعث محرومیت زنان از فرصت های تحصیلی، شغلی یا حتی درمانی شده است. آیا زن هیچ راه قانونی برای خروج بدون اجازه شوهر ندارد؟ در این مصاحبه، ابعاد فقهی، قانونی و حقوق بشری این موضوع بررسی شده است.

سؤال ۱: آقای دکتر مدنی، ماده ۱۸ قانون گذرنامه دقیقاً چه چیزی را بیان می کند؟

پاسخ: ماده ۱۸ مقرر می دارد که «زن شوهردار برای دریافت گذرنامه نیاز به اجازه کتبی شوهر دارد»، مگر اینکه در عقدنامه شرط خلاف آن وجود داشته باشد یا دادگاه با درخواست زن حکم خروج صادر کند. بنابراین اصل بر نیاز به اجازه شوهر است اما راه حل هایی هم پیش بینی شده است.

سؤال ۲: آیا این قانون با اصول قانون اساسی یا کرامت انسانی زن در تعارض نیست؟

پاسخ: از منظر اصولی بله. اصل ۲۰ قانون اساسی بر برابری زن و مرد در برابر قانون تأکید دارد. همچنین اصل کرامت انسانی ایجاب می کند که زن، همچون مرد، حق تصمیم گیری درباره زندگی خود از جمله سفر داشته باشد. این تعارض یکی از مباحث داغ در فضای حقوقی ایران است.

سؤال ۳: آیا راهی برای پیشگیری از بروز چنین محدودیتی در زمان ازدواج وجود دارد؟

پاسخ: بله. زن و شوهر می توانند در عقدنامه شرط کنند که زن بدون نیاز به اذن شوهر حق خروج از کشور را دارد. این شرط اگر به صورت رسمی و قانونی درج شود، کاملاً معتبر و قابل اجرا است.

سؤال ۴: اگر چنین شرطی در عقدنامه نباشد، زن چگونه می تواند از کشور خارج شود؟

پاسخ: باید از دادگاه خانواده تقاضای مجوز خروج از کشور کند. در صورتی که دادگاه تشخیص دهد ممانعت شوهر غیرموجه است یا سفر زن ضروری است (مثلاً تحصیل، درمان یا فرصت شغلی)، می تواند به زن اجازه خروج بدهد.

سؤال ۵: در عمل، آیا دادگاه ها با درخواست زن برای خروج بدون اجازه شوهر موافقت می کنند؟

پاسخ: بستگی به دلایل ارائه شده دارد. اگر زن مدارکی ارائه دهد که نشان دهد سفر ضروری یا تخصصی است و شوهر به دلایل شخصی و ناموجه مخالفت کرده، احتمال موفقیت زن بالاست. البته همچنان نگاه سنتی برخی شعب، مانع جدی است.

سؤال ۶: آیا مواردی پیش آمده که زنان برای فرصت های بین المللی مهم، به دلیل مخالفت شوهر از کشور محروم شده باشند؟

پاسخ: متأسفانه بله. نمونه هایی بوده که زنان با بورس های معتبر دانشگاهی یا دعوت نامه های رسمی مواجه شده اند اما شوهر اجازه نداده و فرصت از دست رفته است. این موضوع حتی در سطح رسانه ها نیز مورد اعتراض قرار گرفته است.

سؤال ۷: از نظر شما، راهکار بلندمدت برای حل این مشکل چیست؟

پاسخ: اصلاح قانون. شرط اجازه شوهر برای خروج از کشور، باید به شرایط خاص محدود شود. اصل باید آزادی سفر باشد، نه ممنوعیت. این مسئله هم راستا با سیاست های توسعه اجتماعی و برابری جنسیتی است. البته تا زمان اصلاح قانون، آگاهی حقوقی زنان و استفاده از شروط ضمن عقد بسیار مهم است.

سؤال ۸: توصیه شما به دختران و خانواده ها هنگام عقد چیست؟

پاسخ: توصیه می کنم حتماً شرط حق خروج از کشور بدون اجازه شوهر را در عقدنامه درج کنند. این شرط بسیار حیاتی است و در بسیاری از دفترخانه ها به صورت پیش فرض گنجانده می شود. همچنین، زنان باید بدانند که قانون همواره قابل تفسیر و قابل استفاده در راستای حقوق آن هاست، به شرطی که مستند و آگاهانه عمل کنند.