بررسی جرائم علیه رفاه عمومی و محیط زیست بدون لزوم تقصیر

در این مصاحبه تخصصی، خانم فاطمه کیائی وکیل پایه یک دادگستری از مخاطرات پنهانی صحبت می‌کند که هر شهروند یا تولیدکننده ممکن است ناخواسته در آن گرفتار شود. اگر می‌خواهید بدانید چگونه رفتارهای عادی ممکن است جرم تلقی شوند، حتماً این گفت‌وگو را بخوانید.

مصاحبه با خانم فاطمه کیائی وکیل پایه یک دادگستری درباره جرائم علیه رفاه عمومی و محیط زیست

زمان تقریبی مطالعه این مقاله؛ 15 دقیقه

جرایم علیه رفاه عمومی و محیط زیست؛ مسئولیت کیفری بدون نیاز به اثبات تقصیر

مقدمه

شهروندان روزانه با مصادیق مختلفی از آلودگی های زیست محیطی و تخلفات علیه رفاه عمومی روبه رو هستند؛ از رها کردن زباله در طبیعت گرفته تا تولید صدای ناهنجار از اماکن صنعتی و تجاری. بسیاری از مردم نمی دانند که در برخی از این موارد، صرف انجام عمل ممنوعه—حتی بدون نیت یا تقصیر شخصی—می تواند منجر به پیگرد قانونی و حتی مجازات شود. در این مصاحبه با خانم فاطمه کیائی وکیل پایه یک دادگستری، از وکلای باتجربه حوزه کیفری، به بررسی مسئولیت کیفری بدون تقصیر در حوزه محیط زیست و رفاه عمومی می پردازیم؛ موضوعی که هر شهروندی باید آن را بشناسد.

سؤال اول: خانم کیائی عزیز، لطفاً برای شروع بفرمایید که چرا قانون گذار برای برخی جرایم زیست محیطی و اجتماعی، مسئولیت را بدون تقصیر در نظر گرفته است؟

ضمن تشکر از سامانه وزین «از نگاه وکیلان» بابت تلاش در ارتقاء دانش حقوقی شهروندان در پاسخ به سوال شما باید بگویم مسئله اصلی در این گونه جرایم، پیشگیری و حمایت گسترده از منافع جمعی است. محیط زیست، سلامت عمومی، و آرامش شهروندان، ارزش هایی هستند که قانون گذار آن ها را تا حدی بالا می داند که حتی بدون اثبات تقصیر یا سوءنیت، مداخله کیفری را مجاز می داند. اگر بخواهیم برای هر آلودگی یا مزاحمت، دنبال نیت بگردیم، عملاً بخش مهمی از جرایم خاموش و بی صدا بدون پاسخ خواهند ماند.

برای مثال، رهاسازی فاضلاب صنعتی در یک رودخانه حتی اگر بر اثر اشتباه در تنظیم دستگاه ها باشد، باز هم می تواند مسئولیت کیفری برای مدیر کارخانه ایجاد کند. چون اصل، حمایت از جامعه است، نه تحلیل نیت فردی.

سؤال دوم: چه نوع جرایمی را می توان در زمره جرائم علیه رفاه عمومی و محیط زیست طبقه بندی کرد که مشمول این نوع مسئولیت می شوند؟

جرائم مرتبط با محیط زیست و رفاه عمومی دامنه وسیعی دارند. در ادامه، به برخی از مهم ترین آن ها اشاره می کنم:

• آلودگی صوتی از مکان های تجاری یا صنعتی (مثلاً کارگاه هایی که در مناطق مسکونی فعالیت می کنند و صدای مداوم تولید می کنند).
• رهاسازی فاضلاب و مواد آلاینده در منابع آب یا فضای عمومی.
• استفاده غیرمجاز از سوخت های آلاینده یا تجهیزات غیراستاندارد.
• عدم رعایت مقررات بهداشتی در مراکز تولید و توزیع مواد غذایی یا دارویی.
• ریختن زباله در معابر یا طبیعت.
• تخریب فضای سبز، شکار غیرمجاز، یا آتش سوزی عمدی و غیرعمدی در عرصه های طبیعی.

در بسیاری از این موارد، قانون گذار به صورت صریح یا ضمنی، عنصر روانی را کنار گذاشته و صرفاً انجام فعل مادی ممنوعه را کافی دانسته است.

سؤال سوم: خانم کیائی، بسیاری از شهروندان این پرسش را دارند که آیا همیشه باید «بدون آگاهی» مسئول شناخته شوند؟ یعنی ممکن است کسی نداند که کارش جرم است و باز هم مجازات شود؟

سؤال بسیار مهمی است. در این نوع جرایم، جهل به قانون یا ناآگاهی از ممنوعیت یک عمل، معمولاً عذر موجه محسوب نمی شود. چراکه قانون گذار فرض را بر این گذاشته که افراد باید نسبت به قوانین عمومی آگاهی داشته باشند. مثلاً کسی که آشغال در جنگل رها می کند نمی تواند بگوید که نمی دانسته این کار جرم است.

با این حال، در موارد بسیار خاص، ممکن است قاضی، شرایط و شواهد را بررسی کند و اگر واقعاً فرد در وضعیتی قرار داشته که امکان دانستن نداشته، یا قانون ابهام جدی داشته باشد، تخفیف یا معافیت از مجازات را در نظر بگیرد. اما در اصل، مسئولیت بدون تقصیر دقیقاً به این معناست که صرف عمل ممنوعه، مسئولیت ایجاد می کند، بدون اینکه نیاز به بررسی قصد و آگاهی وجود داشته باشد.

سؤال چهارم: سرکار خانم کیائی عزیز، شما در حوزه تخلفات زیست محیطی تجربه قابل توجهی دارید و در پرونده های مختلف توانسته اید با دفاعی دقیق از موکلان تان محافظت کنید. لطفاً بفرمایید این نوع دفاع چگونه ممکن است در جرایم بدون تقصیر؟

بسیار ممنونم از لطف شما. واقعیت این است که در این گونه موارد، دفاعیات حقوقی سخت تر ولی ممکن هستند. مثلاً اگر ثابت کنیم که منبع آلودگی چیز دیگری بوده، نه فعل منتسب به موکل، یا اینکه فرد تمامی استانداردهای ایمنی و زیست محیطی را رعایت کرده ولی نقص فنی پیش بینی نشده رخ داده، می توان از شدت مجازات یا حتی از اصل محکومیت جلوگیری کرد.

همچنین، گاهی اثبات فورس ماژور یا اضطرار می تواند در کاهش مسئولیت مؤثر باشد. برای مثال اگر فردی در هنگام وقوع زلزله مجبور به دفع مواد آلاینده شده باشد، این رفتار را نمی توان با رفتار عادی مقایسه کرد. دفاع در این زمینه نیازمند تسلط فنی، دقت در مستندسازی، و تسلط بر قوانین زیست محیطی و آئین نامه های مرتبط است.

سؤال پنجم: شهروندان معمولاً نمی دانند چگونه باید از محیط زیست و رفاه عمومی محافظت کنند و نگران اند که ناخواسته مرتکب جرم شوند. چه توصیه هایی دارید؟

درست است. متأسفانه در کشور ما، آموزش عمومی حقوقی ضعیف است و همین موضوع باعث بروز ناآگاهی و مشکلات کیفری ناخواسته می شود. توصیه من به همه شهروندان این است که:

1. اگر در بخش هایی مثل تولید، حمل ونقل، ساخت وساز، یا فروش مواد غذایی فعالیت می کنند، حتماً با ضوابط بهداشتی و زیست محیطی آشنا شوند.
2. اگر قصد فعالیت صنعتی یا کشاورزی در یک منطقه خاص دارند، مقررات استفاده از منابع طبیعی و دفع پسماند را به دقت مطالعه کنند.
3. از مشورت با کارشناسان و وکلا نترسند. چون پیشگیری همیشه ساده تر از دفاع است.

در زندگی شهری، حتی رفتارهای کوچک مثل نگهداری غیرمجاز حیوانات، یا ایجاد مزاحمت صوتی، ممکن است در حوزه جرائم علیه رفاه عمومی قرار گیرد. به همین دلیل، بالا بردن سطح آگاهی حقوقی شهروندان نه تنها به نفع آن هاست، بلکه به نفع جامعه است.

نتیجه گیری

در این مصاحبه، تلاش شد تا مسئولیت کیفری بدون تقصیر در حوزه محیط زیست و رفاه عمومی به زبان ساده و با نگاه کاملاً کاربردی برای شهروندان توضیح داده شود. قانون گذار در این حوزه، با حذف شرط اثبات نیت، تلاش کرده از منافع جمعی، سلامت عمومی و آینده نسل ها حفاظت کند. آگاهی، مراقبت، و مشورت با کارشناسان حقوقی، مهم ترین ابزار شهروندان برای در امان ماندن از مسئولیت های ناخواسته در این حوزه هستند.