منظور از حقوق غیر مالی کودک چیست؟

آیا والدین و جامعه ما به اندازه کافی با حقوق کودکان آشنا هستند؟ آیا می دانید که کودک از چه زمانی صاحب حق می شود؟ در این گفت وگو به سراغ دکتر نسرین نیک خو، وکیل دادگستری و پژوهشگر حوزه حقوق کودک رفتیم تا به زبان ساده برایمان این موضوع مهم را روشن کنند

مصاحبه با خانم دکتر نسرین نیکخو درباره حقوق غیری مالی کودکان

زمان تقریبی مطالعه این مقاله؛ 15 دقیقه

عنوان: حقوق غیرمالی کودک از منظر قانون، فقه و کنوانسیون های بین المللی

مقدمه:

کودکان، نه تنها آینده سازان جامعه اند، بلکه در سنین کودکی به دلایل متعدد از جمله ناتوانی جسمی و فکری، بیش از دیگران نیازمند حمایت اند. یکی از ابعاد مهم این حمایت، حقوق غیرمالی کودک است. اما آیا والدین و جامعه ما به اندازه کافی با این حقوق آشنا هستند؟ آیا می دانیم که کودک از چه زمانی صاحب حق می شود؟ در این گفت وگو به سراغ دکتر نسرین نیک خو، وکیل دادگستری و پژوهشگر حوزه حقوق کودک رفتیم تا به زبان ساده برایمان این موضوع مهم را روشن کنند.

خانم دکتر، منظور از حقوق غیرمالی کودک چیست؟

حقوق غیرمالی، حقوقی هستند که ارزش مالی ندارند اما نقش مهمی در شکل گیری شخصیت کودک دارند. این حقوق شامل مواردی مانند حق آموزش، حق داشتن نام و تابعیت، حق حضانت، تربیت صحیح، احترام به کرامت انسانی و حتی حق ابراز نظر در چارچوب شرایط سنی است.

این حقوق از چه زمانی برای کودک در نظر گرفته می شوند؟ از زمان تولد؟

در فقه اسلامی و حتی قانون مدنی ایران، کودک از زمان انعقاد نطفه دارای برخی حقوق است، مشروط بر اینکه زنده متولد شود. یعنی حتی جنین هم، مثلاً در ارث یا وصیت، حقوقی دارد. این موضوع نشان دهنده نگاه عمیق اسلام به کرامت انسانی از همان مراحل ابتدایی زندگی است.

چه تفاوت هایی بین فقه اسلامی، قوانین ایران و کنوانسیون حقوق کودک وجود دارد؟

فقه اسلامی و حقوق ایران بیشتر روی وظایف والدین و مسئولیت های تربیتی تمرکز دارند. در حالی که کنوانسیون حقوق کودک، نگاه حق محور دارد؛ یعنی حقوق کودک را به عنوان یک فرد مستقل بیشتر پررنگ می کند. برای مثال، در کنوانسیون، کودک باید بتواند در برخی تصمیم گیری ها مانند حضانت نظر بدهد، اما در فقه اسلامی، معمولاً این تصمیم ها به عهده ولیّ است.

آیا در قانون ایران ضمانت اجرایی مناسبی برای این حقوق غیرمالی وجود دارد؟

متأسفانه نه به طور کامل. در مواردی مانند حضانت، قانون مشخص کرده که به صلاح کودک باید توجه شود، اما درباره ی آموزش اخلاقی یا تربیتی کودک، ضمانت اجرایی قوی وجود ندارد. همین موضوع باعث شده برخی از این حقوق در عمل نادیده گرفته شوند، به خصوص در خانواده های آسیب پذیر.

حق حضانت دقیقاً چه معنایی دارد و آیا کودک حق انتخاب دارد؟

حضانت یعنی نگهداری، مراقبت و تربیت کودک. طبق قانون مدنی ایران، مادر تا هفت سالگی حضانت کودک را بر عهده دارد و پس از آن با پدر است، مگر اینکه خلاف مصلحت کودک باشد. در برخی موارد، نظر کودک هم اهمیت دارد، اما این بستگی به سن، بلوغ و تشخیص دادگاه دارد.

وضعیت کودکان طلاق دیده از این منظر چگونه است؟

این کودکان به دلیل جدایی والدین، اغلب از حقوق غیرمالی خود محروم می مانند. دعواهای طولانی، بی ثباتی عاطفی و تضاد والدین باعث می شود تربیت صحیح و آرامش روانی آن ها مختل شود. در این موارد، حضور مشاور و حمایت قانونی مؤثر می تواند بسیار مفید باشد.

کنوانسیون حقوق کودک چه نقشی دارد؟ آیا ایران آن را پذیرفته است؟

بله، ایران در سال ۱۳۷۲ با اعلام حق تحفظ، به کنوانسیون پیوسته است. اما برخی مفاد آن مانند حق انتخاب مذهب یا سبک زندگی کودک، با فقه اسلامی تفاوت دارد. بنابراین، این موارد در ایران اجرایی نمی شود. با این حال، بسیاری از اصول کلی کنوانسیون، مثل حق آموزش، بازی و مراقبت، با قوانین داخلی ما هم راستا هستند.

شهروندان چگونه می توانند از حقوق کودکانشان حمایت کنند؟

اول از همه باید آگاهی پیدا کنند. والدین باید بدانند که مسئول تربیت، امنیت روانی و اجتماعی کودک هستند. اگر والد یا سرپرستی کودک را در معرض خشونت یا تبعیض قرار دهد، طبق قانون قابل پیگرد است. همچنین سازمان بهزیستی و اورژانس اجتماعی (۱۲۳) مرجع رسیدگی به این نوع موارد است.

سخن پایانی شما برای خانواده ها؟

کودکان آینده ی ما هستند، اما امروز به ما تعلق دارند. آن ها فقط غذا و پوشاک نمی خواهند، بلکه نیاز به احترام، درک، آموزش، محبت و امنیت دارند. بیایید با شناخت حقوق آن ها، دنیایی امن تر برایشان بسازیم.

✅ نتیجه گیری:

در این گفت وگو فهمیدیم که حقوق کودک فقط مالی نیست؛ بلکه بخش مهمی از آن به مسائل عاطفی، اخلاقی و تربیتی مربوط است. شناخت این حقوق، نه تنها یک وظیفه ی انسانی است، بلکه از ما والدین، جامعه ای آگاه تر، مهربان تر و مسئول تر خواهد ساخت.