مبانی نظری و فلسفی مسئولیت کیفری بدون تقصیر

در این مصاحبه، با آقای مهدی جعفرپور وکیل دادگستری درباره یکی از چالش‌برانگیزترین مفاهیم حقوق کیفری یعنی مسئولیت بدون تقصیر گفت‌وگو کرده‌ایم؛ مفهومی که اصول کلاسیک حقوق کیفری را به چالش می‌کشد. اگر می‌خواهید بدانید چگونه ممکن است فردی بی‌گناه، اما مسئول شناخته شود، این گفت‌وگو برای شماست.

مصاحبه با آقای مهدی جعفرپور وکیل دادگستری درباره مسئولیت کیفری بدون تقصیر

زمان تقریبی مطالعه این مقاله؛ 15 دقیقه

مبانی نظری و فلسفی مسئولیت کیفری بدون تقصیر؛ آیا همیشه باید مجرم قصد انجام جرم را داشته باشد؟

مقدمه

بسیاری از شهروندان تصور می کنند که فقط در صورتی مجرم شناخته می شوند که «قصد انجام جرم» داشته باشند. مثلاً اگر بدون اطلاع قبلی، ماده ای آلاینده را در یک منطقه رها کنند، چون نیت سوء نداشته اند، نباید تحت پیگرد قرار بگیرند. اما قانون کیفری همیشه چنین نمی گوید. در بسیاری از موارد، بدون آنکه قصد ارتکاب جرم در میان باشد، افراد باز هم مسئول شناخته می شوند. این نوع مسئولیت که به آن «مسئولیت کیفری بدون تقصیر» گفته می شود، یکی از پیچیده ترین مباحث حقوق کیفری است که در این مصاحبه به زبان ساده و کاربردی برای شهروندان عادی توضیح داده می شود.

سؤال اول: آقای مهدی جعفرپور وکیل پایه یک دادگستری، لطفاً برای شروع به زبان ساده بفرمایید منظور از «مسئولیت کیفری بدون تقصیر» چیست؟

پیش از هر چیز از سامانه «از نگاه وکیلان » تشکر می کنم برای هماهنگی این مصاحبه و تلاش در جهت ارتقاء دانش حقوقی هموطنان. ببینید، در حالت عادی برای اینکه کسی را مجازات کنیم، باید ثابت شود که قصد مجرمانه یا دست کم تقصیری از او سر زده است؛ مثلاً عمداً باعث ضرب و جرح شده یا در رانندگی بی احتیاطی کرده است. اما گاهی اوقات قانون گذار می گوید: “همین که فلان کار خطرناک انجام شده، حتی اگر بدون سوء نیت هم بوده، شخص مسئول است.” این یعنی قانون، تقصیر را پیش فرض می گیرد. به این نوع مسئولیت، «مسئولیت کیفری بدون تقصیر» می گویند.

مثال واضحش این است که اگر کسی داروی خطرناک را بدون مجوز در خانه اش نگهداری کند، حتی اگر نداند دارو غیرمجاز است، قانون ممکن است او را مجازات کند. چون خطر اجتماعی آن عمل زیاد است.

 سؤال دوم: آقای جعفرپور، این مسئولیت چگونه به وجود آمد؟ آیا یک پدیده جدید است؟

خیر، این نوع مسئولیت سابقه طولانی دارد. در قرون وسطی و حتی قبل تر، در اروپا افراد گاهی صرفاً به خاطر «نتیجه کار» مجازات می شدند، نه نیت. اما از قرن نوزدهم، با انقلاب صنعتی، روابط اجتماعی و اقتصادی پیچیده تر شد. تصور کنید کارخانه ای محصولی خطرناک تولید می کرد و مصرف کننده ای آسیب می دید. اثبات اینکه صاحب کارخانه نیت بدی داشته خیلی سخت بود، ولی آسیب واقعی بود. بنابراین، قانون گذاران برای حمایت از جامعه و مصرف کنندگان تصمیم گرفتند که دیگر همیشه دنبال نیت نروند و همین که کار خطرناک انجام شده باشد، مسئولیت ایجاد شود.

سؤال سوم: این نوع مسئولیت از نظر فلسفی یا نظری چه مبنایی دارد؟ چرا جامعه آن را پذیرفته است؟

سؤال بسیار خوبی پرسیدید. سه نظریه مهم پشت این مسئولیت هستند:

1. نظریه ضرورت: می گوید برخی شرایط آن قدر حیاتی اند که جامعه باید حتی بدون تقصیر، جلوی خطر را بگیرد. مثلاً آلودگی آب آشامیدنی.
2. نظریه خطر: هر کسی که فعالیت خطرناکی انجام می دهد، باید پاسخگوی عواقب آن هم باشد، حتی اگر محتاط بوده باشد.
3. نظریه فرض تقصیر: می گوید ما فرض می کنیم شخص مقصر است، مگر اینکه خلافش را ثابت کند.

همه این نظریه ها، یک هدف دارند: حمایت از منافع عمومی و پیشگیری از آسیب های اجتماعی.

سؤال چهارم: آقای جعفرپور، آیا این نوع مسئولیت منصفانه است؟ برخی ممکن است بگویند «من که تقصیری نداشتم!»

بله، این سؤال بسیار مهمی است. در نگاه اول ممکن است این مسئولیت ناعادلانه به نظر برسد، چون ممکن است فرد بی گناهی مجازات شود. اما در بسیاری از این موارد، قانون پیش بینی کرده که فرد بتواند بی گناهی خودش را اثبات کند. یعنی اگر واقعاً مراقب بوده، بی احتیاطی نکرده، یا نمی دانسته کارش خطرناک است، می تواند دفاع کند. به همین دلیل است که در بسیاری از قوانین، مثل قانون مواد غذایی یا قانون مبارزه با آلودگی، دفاع از عدم تقصیر پیش بینی شده.

سؤال پنجم: این موضوع چه تأثیری روی مردم عادی دارد؟ یعنی چرا باید برای شهروندان مهم باشد؟

این مسئولیت نشان می دهد که شهروندان باید بیشتر مراقب کارهای خودشان باشند، حتی اگر نیت بدی ندارند. اگر در خانه تان کالایی نگهداری می کنید که ممکن است خطرناک باشد، اگر تولیدی دارید، اگر غذایی می فروشید یا ساختمانی می سازید، حتی اگر هیچ قصد بدی ندارید، باید بدانید که ممکن است مسئولیت کیفری بدون تقصیر شامل حال تان شود.

این موضوع به ما یادآوری می کند که «مراقبت» فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ بلکه گاهی می تواند مرز میان آزادی و مجازات باشد.

سؤال ششم: جناب جعفرپور عزیز، آیا در همه جرایم این مسئولیت وجود دارد؟ یا محدود به موارد خاصی است؟

نه، در همه جرایم نیست. مسئولیت کیفری بدون تقصیر عمدتاً در جرایم انتظامی، بهداشتی، اقتصادی، و زیست محیطی به کار می رود. مثلاً نگهداری کالای خطرناک، تخلیه فاضلاب به آب های عمومی، فروش کالای آلوده، رعایت نکردن مقررات بهداشتی در رستوران ها، و… از جمله مواردی هستند که حتی اگر سوء نیتی در کار نباشد، باز هم فرد مسئول شناخته می شود.

اما در جرایم مهم تری مثل قتل، تجاوز یا سرقت، عنصر روانی همچنان رکن اصلی جرم است و بدون آن مسئولیتی ایجاد نمی شود.

سؤال هفتم (پایانی): در نهایت شما بعنوان یک وکیل مجرب چه توصیه ای برای مردم دارید؟ چگونه می توانند از گرفتار شدن در این مسئولیت جلوگیری کنند؟

توصیه من این است که همیشه سعی کنید از قانون آگاه باشید، حتی اگر فکر می کنید کارتان بی خطر است. بسیاری از کسانی که به خاطر مسئولیت بدون تقصیر محکوم می شوند، ناآگاه بوده اند. بهتر است اگر در حوزه ای خاص فعالیت می کنید (مثلاً فروش مواد غذایی، ساخت وساز، تولید صنعتی، حمل ونقل)، با یک کارشناس یا وکیل مشورت کنید. آگاهی حقوقی، بهترین ابزار دفاعی است.

همچنین آقای جعفرپور توصیه می کنند که مردم به اصل «احتیاط» در زندگی روزمره بها دهند. در دنیای امروز، ناآگاهی از قانون می تواند پرهزینه تر از نافرمانی آن باشد.

نتیجه گیری

مسئولیت کیفری بدون تقصیر، مفهومی است که گرچه ممکن است برای شهروندان عادی ناآشنا باشد، اما اثرات مستقیم و مهمی در زندگی روزمره آن ها دارد. این مصاحبه تلاش کرد به زبانی ساده و کاربردی، از پشت پرده های نظری این مسئولیت رمزگشایی کند تا آگاهی عمومی درباره وظایف و خطرات قانونی افزایش یابد.