حمایت حقوقی از افراد دارای معلولیت در ایران

آیا در نظام حقوقی کشور عزیزمان، جان و کرامت افرادی که به نوعی دارای انواع معلولیت هستند، با افراد سالم برابر شمرده می‌شود؟ این یک پرسش کلیدی است که می تواند دریچه‌ای برای بررسی میزان توجه قوانین داخلی به حمایت از افراد دارای ناتوانی ذهنی و جسمی باز کند. در ادامه با ما همراه باشید با …

مصاحبه با آقای ابراهیم فاطمی نیا درباره حمایت حقوقی از افراد دارای معلولیت در ایران

زمان تقریبی مطالعه این مقاله؛ 15 دقیقه

سؤال: آقای فاطمی نیا، به نظر شما آیا در قوانین ایران به صورت کافی از افراد دارای معلولیت حمایت می شود؟

پاسخ: اگر بخواهم کاملاً صادق باشم، باید بگویم حمایت هایی که در قوانین ایران برای افراد دارای معلولیت پیش بینی شده، بسیار محدود و ناکافی است. در بیشتر موارد، این افراد مثل سایر شهروندان دیده می شوند، اما واقعیت این است که افراد دارای معلولیت به خاطر شرایط خاص خودشان به حمایت های ویژه نیاز دارند. متأسفانه در قوانین کیفری ما، توجه چندانی به این مسئله نشده و خلأهای بزرگی وجود دارد.

سؤال: یعنی در مواردی که به این افراد ظلم می شود، قانون از آن ها به خوبی دفاع نمی کند؟

پاسخ: دقیقاً همین طور است. یکی از مشکلات بزرگ ما این است که در بعضی از مواد قانون مجازات اسلامی، ارزش جان و حقوق افراد معلول کمتر از افراد دیگر دیده شده. مثلاً در ماده 301 قانون مجازات اسلامی آمده است که اگر کسی فردی را که دچار جنون است به قتل برساند، قصاص نمی شود و فقط باید دیه بپردازد. این یعنی جان یک فرد دارای معلولیت ذهنی کمتر از دیگران ارزش گذاری شده است و این نگاه بسیار خطرناک و ناعادلانه است.

سؤال: آیا این نگاه فقط در قتل دیده می شود یا در موارد دیگر هم هست؟

پاسخ: متأسفانه این نگاه در بخش های مختلف قوانین ما دیده می شود. حتی در موضوعاتی مثل سوگند خوردن یا شهادت دادن در دادگاه، افراد دارای معلولیت ذهنی در بسیاری موارد کنار گذاشته می شوند. یعنی قانون به آن ها اجازه نمی دهد که نقش مؤثری در روند دادرسی داشته باشند. این در حالی است که در قوانین بین المللی مثل کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت (CRPD) صراحتاً گفته شده که همه افراد باید در پیشگاه قانون برابر باشند.

سؤال: کنوانسیون CRPD دقیقاً چه چیزی می گوید؟

پاسخ: کنوانسیون حقوق افراد دارای معلولیت که ایران هم به آن پیوسته است، می گوید که افراد معلول باید مثل سایر افراد جامعه از همه حقوق برخوردار باشند و هیچ تبعیضی علیه آن ها نباید وجود داشته باشد. این کنوانسیون می گوید که حتی باید حمایت های ویژه ای برای این افراد در نظر گرفته شود تا بتوانند از خودشان در مقابل ظلم دفاع کنند و به حقوقشان برسند. متأسفانه بخش زیادی از این موارد هنوز در قوانین ایران اجرایی نشده است.

سؤال: پس با این شرایط افراد معلول چه مشکلاتی در پیگیری حقوقشان دارند؟

پاسخ: افراد معلول به ویژه کسانی که ناتوانی ذهنی دارند، ممکن است در گزارش جرم، مراجعه به پلیس یا حتی شرکت در دادگاه با مشکلات زیادی روبه رو شوند. خیلی وقت ها آن ها اصلاً نمی دانند باید چطور از حق خودشان دفاع کنند یا به چه کسی مراجعه کنند. سیستم قضایی ما هم به اندازه کافی برای این افراد آماده نیست. حتی خیلی از مکان های اداری و قضایی دسترسی فیزیکی مناسبی برای افراد معلول ندارند. این یعنی هم از لحاظ قانونی و هم از لحاظ اجرایی کم کاری شده است.

سؤال: در قوانین ایران هیچ حمایتی برای افراد معلول پیش بینی نشده است؟

پاسخ: حمایت هایی وجود دارد، اما بسیار پراکنده و ناکافی است. مثلاً در قانون مجازات اسلامی، اگر کسی از ناتوانی فرد سوءاستفاده کند و سند یا نوشته ای را به ضرر او بگیرد، مجازات سنگین تری برایش در نظر گرفته شده است. همچنین اگر قاتل بداند که قربانی به دلیل معلولیت یا ناتوانی جسمی نمی تواند از خود دفاع کند و همین موضوع باعث مرگ او شود، مجازات سنگین تری برای قاتل در نظر گرفته شده است. این موارد بسیار خوب هستند، اما کافی نیستند چون جامع نیستند و خیلی از جنبه های دیگر را پوشش نمی دهند.

سؤال: یعنی چه کارهایی باید انجام شود تا حمایت ها کامل تر شود؟

پاسخ: به نظر من باید یک قانون جامع و مشخص برای حمایت حقوقی و کیفری از افراد معلول تصویب شود؛ قانونی که به صورت شفاف بگوید افراد معلول چه حقوقی دارند و در چه شرایطی چه حمایت هایی باید از آن ها انجام شود. همچنین مجازات هایی برای افرادی که عمداً به حقوق این افراد آسیب می زنند، در نظر گرفته شود. از طرف دیگر باید نهادهای تخصصی برای حمایت از این قشر در سیستم قضایی شکل بگیرد. وکلا و قضات هم باید آموزش ببینند که چطور با این پرونده ها برخورد کنند.

سؤال: مردم عادی چطور می توانند به حمایت از این افراد کمک کنند؟

پاسخ: اولین قدم این است که آگاهی عمومی افزایش پیدا کند. خیلی از مردم نمی دانند که افراد معلول هم درست مثل خودشان حقوق دارند و باید به آن ها احترام گذاشت. مردم باید یاد بگیرند که اگر دیدند فرد معلولی مورد ظلم یا سوءاستفاده قرار گرفته، حتماً موضوع را گزارش دهند و در کنار این افراد بایستند. حمایت اجتماعی خیلی مهم است چون گاهی اوقات، افراد معلول حتی جرأت نمی کنند از حقوقشان حرف بزنند.

سؤال: اگر یک فرد معلول قربانی جرم شود، چه مراحلی را باید طی کند؟

پاسخ: بهترین کار این است که فرد معلول یا خانواده اش یا قیم قانونی او سریعاً موضوع را به پلیس یا دادسرا گزارش کنند. بهتر است در همان ابتدا با یک وکیل متخصص مشورت کنند تا روند قضایی را درست طی کنند. در خیلی از پرونده ها، افراد معلول نیاز دارند که کسی در همه مراحل حقوقی همراهشان باشد. سازمان بهزیستی هم می تواند در این مسیر کمک کند، ولی متأسفانه خدمات حقوقی این سازمان هم محدود است و همیشه پاسخگو نیست.

سؤال: در مقایسه با کشورهای دیگر، وضعیت ایران چگونه است؟

پاسخ: در خیلی از کشورها مثل فرانسه، آلمان یا کشورهای اسکاندیناوی، حقوق افراد معلول به شدت مورد توجه قرار گرفته است. مثلاً اگر کسی در این کشورها بخواهد با یک فرد معلول بدرفتاری کند یا حقوقش را نادیده بگیرد، مجازات سنگینی در انتظارش است. در برخی کشورها حتی اگر محیط های عمومی مثل فروشگاه ها یا مراکز قضایی شرایط مناسب برای حضور افراد معلول را نداشته باشند، مدیران آن مجموعه مجازات می شوند. ما در ایران هنوز خیلی از این موارد را نداریم و باید در این زمینه پیشرفت کنیم.

سؤال: در نهایت چه پیامی برای افراد معلول و خانواده هایشان دارید؟

پاسخ: پیام من این است که ناامید نباشند. هنوز هم می شود از همین قوانین موجود برای دفاع از حقوقشان استفاده کرد. اگر هم جایی دیدند که حقی ضایع شده، حتماً آن را پیگیری کنند و از کمک وکلای متخصص بهره بگیرند. ما باید صدای افراد دارای معلولیت باشیم و تلاش کنیم که قوانین کشور به سمت عدالت واقعی برای همه شهروندان حرکت کند.